كاخ موزههای گلستان
مقدمه
مجموعه كاخ گلستان، يادگاري به جاي مانده از ارگ تاريخي تهران محل اقامت شاهان سلسله قاجار، و از زيباترين و كهنترين بناهاي پايتخت دويست ساله ايران مي باشد.
سابقه تاريخي ارگ سلطنتي كه محدوده مكاني تاريخي آن را در شمال خيابان و ميدان امام خميني (سپه)، در سمت غرب خيابان خيام، در شرق خيابان ناصرخسرو و در جنوب خيابان پانزده خرداد و ميدان ارگ تشكيل مي دهد، به روزگار صفويه باز مي گردد. شاه تهماسب اول صفوي (٩٣٠ ٩٨٤) نخستين پادشاهي بود كه در سفرهاي خود به قصد زيارت مقبره حضرت عبدالعظيم دستور داد بارويي به طول يك فرسخ به دور قصبه تهران احداث شود. پس از او شاه عباس صفوي در قسمت شمالي حصار تهماسبي چهارباغ و چنارستاني احداث نمود كه بعدها ديوار بلندي گرد آن بنا كرده و عمارات مقر سلطنتي را در داخل آن ساخته «ارگ» ناميدند.
در اواخر عهد صفوي تهران گاهي مقر موقت دربار شاهان صفوي قرار مي گرفت و حتي شاه سليمان (١٠٧٧ ١١٠٥) كاخي در اين شهر براي خود بنا نهاد، ولي امروز اثري ازبناهاي دوره صفويه باقي نمانده است.
كهنترين بناهاي موجود در مجموعه گلستان، ايوان تخت مرمر و خلوت كريمخاني متعلق به دوران كريمخان زند است. وي در نبردهاي خود بر ضد محمد حسنخان قاجار در سال ١١٧٢ تهران را مركز اردوكشي خود قرار داد و پس از پيروزي در اين جنگ در ديوانخانه قديم تهران كه در زمان شاه سليمان ساخته شده بود بارعام داد و با عنوان «وكيل الرعايا» حكومت ايران را در دست گرفت. به فرمان او در تابستان همان سال حصار ارگ مجددا احيا شد و يك دست حرمخانه و خلوتخانه و عمارت دارالحكومه در داخل آن بنا گرديدو در تابستان سال بعد (١١٧٣هجری قمری) كه اردوي خود را به چمن سلطانيه (زنجان) منتقل نمود، دستور داد يك دست عمارت خاصه و ديوانخانه بزرگ به سبك ساساني و باغي در کنار آن بنا نمايند.
پس از مرگ كريمخان زند در(١١٩٣ هجری قمری)، آقامحمدخان قاجار در(١٢٠٠ هجری قمری) تهران را به پايتختي برگزيد، ولي به دليل لشگركشيهاي دائمي كمتر در مقر حكومت خود به سر ميبرد، و براي عمارت و آباداني چندان فرصت نداشت، تا آنكه فتحعلي شاه در ١٢١١ ه بر تخت سلطنت ايران جلوس كرد، از آن زمان به بعد با گسترش دستگاه اداري و تشريفات سلطنتي بناهاي متعددي در داخل ارگ تهران عمدتا در زمان فتحعلي شاه و ناصرالدين شاه قاجار احداث شد.
در دوران رضاشاه، بخشهاي بزرگي از ارگ تهران، از جمله حصار دور آن، سردر باب عالي، ساختمان دفتر استيفا، تلگرافخانه، تكيه دولت، نارنجستان، باغ گلشن و ساختمانهاي اندروني تخريب شد، محل سكونت شاه به سعدآباد و سپس در دوران محمد رضا شاه به نياوران منتقل، و مجموعه گلستان به محل پذيرايي از ميهمانان خارجي تبديل گرديد
پس از انقلاب مجموعه گلستان همچون اغلب عمارات سلطنتي ديگر به صورت موزه در آمد تا همگان بتوانند از آن ديدن كرده و از تماشاي زيباييهاي حاصل فكر و دست صنعتگران و هنرمندان ايراني بهره برند.
بخشهاي مختلف اين مجموعه در حال حاضر عبارت است از:
1- ايوان تخت مرمر، ٢ خلوت كريمخاني، ٣ اتاق موزه ( تالارسلام) و حوضخانه آن، ٤ تالار آينه (تالار گلستان جديد)، ٥ تالار عاج يا سفره خانه،٦ تالار برليان يا تالار تشريفات، ٧ عمارت خوابگاه (كاخ اليزابت) كه در سال ١٣٣٩ به جاي نارنجستان بنا شد، ٨ قصر شمس العماره،٩ عمارت بادگير و حوضخانه وسيع آن، ١٠ تالار الماس، ١١ كاخ ابيض، ١٢ چادرخانه.
همان طور كه پيشتر گفتيم تاريخ بناي ايوان تخت مرمر و خلوت كريمخاني به دوران وكيل الرعايا باز مي گردد. خلوت كريمخاني در شمال غرب محوطه چسبيده به تالار سلام قرار دارد، تاريخ بناي آن سال ١١٧٣، ولي بخش اعظم آن در تغيير و تحولاتي كه در دوران ناصرالدين شاه انجام شد، تخريب گشته و آنچه اكنون از آن باقي مانده، بنايي سرپوشيده و ستوندار به صورت ايوان سه دهنه اي است كه در وسط آن حوض جوشي قرار دارد كه آب قنات شاه از ميان آن بيرون مي جهد. در همين مكان بود كه آقامحمدخان قاجار پس از نبش قبر كريمخان زند، باقيمانده استخوانهاي او را دفن كرد.
ايوان تخت مرمر
ايوان تخت مرمر كه پيش از اين «ديوانخانه» و «ايوان دارالاماره» ناميده مي شد، نيز در سال ١١٧٣ بنا گرديد، در دوران سلطنت سلسله قاجار، شاهان در اين مكان به سلام مي نشستند و در ايام نوروز و عيدهاي ديگر به طبقات مختلف مردم بار عام مي دادند. ساختمان آن دو بار دستخوش تغييرات وسيع شده است. بار اول در سال ١٢٠٦ كه آقامحمدخان به شيراز لشگر كشيد و در آنجا قصر وكيل را ويران كرد و سپس دستور داد پردههاي نقاشي و آينه هاي قدي و مرمرها و ستونهاي بلند و درهاي خاتمكاري آن را به تهران منتقل و در ايوان ديوانخانه نصب كنند، و به همين لحاظ ساختمان دچار دستكاري شد، سقف آن را بلندتر كردند تا ستونهاي مرمر را در آن كار گذارند و بعضي طاقچه ها و طاقنماها را پر كردند. تغييرات وسيع تر در حدود سال ١٣٠٠ ه در دوران سلطنت ناصرالدين شاه و در پي بروز خرابيهايي در ساختمان ايوان انجام شد.
تزئينات ايوان از گچبري، سنگتراشي، خاتمكاري، آينه كاري و منبت و مشبك بسيار زيبا و دل انگيز مي باشد، در آن شش پرده بزرگ نقاشي از فتحعليشاه و جنگ نادرشاه با يكن پاشا سردار عثماني، ميدان جنگ غوريان، شكارگاه شاه اسماعيل صفوي، و پيكار امير تيمور با ايلدرم بايزيد سلطان عثماني نصب، همچنين در طاقنماهاي زير سقف چندين تابلو كوچك رنگ و روغن از صورت زنان و مردان فرنگي در پشت شيشه نصب گرديده بود، كه برخي از پردهها هنوز در اين ايوان قرار دارد.
يكي از زيباترين متعلقات ايوان ، كه نام بنا نيز از آن مأخوذ است، تخت مرمر يا تخت سليماني است. اين تخت در حدود سال ١٢٢٠ ه به دستورفتحعلي شاه از سنگ مرمر زرد معادن يزد، توسط سنگتراشان اصفهاني ساخته شد. طراحي آن را ميرزا باباي شيرازي نقاشباشي و سرپرستي حجاري آن را استاد محمد ابراهيم اصفهاني حجارباشي دربار انجام دادند. تخت مرمر به شكل سكوي بلند ديواره داري بر روي دوش سه ديو و شش فرشته و يازده ستون مارپيچي كه بعضي از آنها بر پشت شير قرار دارند، در وسط ايوان مستقر شده است، و در سطحه عمودي پلهها و تارميها و دستاندازهاي دورادور آن اشكال و اشعاري بر روي سنگ كنده كاري شده است. از ديگر تزئينات اين بنا دو در خاتم بسيار اعلا در دو طرف شاه نشين و ارسي پنج دري بسيار نفيسي در ديوار پشتي شاه نشين مي باشد.
تالار آينه
بناهاي ضلع شمالي مجموعه گلستان به ترتيب از غرب به شرق عبارتند از: تالار سلام (تالار موزه) و تالار آينه، تالارعاج يا سفره خانه، تالار برليان و عمارت خوابگاه، كه همه از بناهاي دوره ناصري است. معروفترين اين بناها تالار آينه و سپس تالار سلام مي باشند. تالار آينه يا تالار گلستان جديد همزمان با تالار سلام بين سالهاي ١٢٩١ تا ١٢٩٤ ه ساخته شد، ولي تزئينات و آينه كاريها و گچبريهاي آن تا سال ١٢٩٩ ه ادامه داشت.
طرح و معماري تالار سلام و تالار آينه و سرسراها و حوضخانه هاي مربوط به آن به وسيله حاجي ابوالحسن معمارباشي عهد ناصرالدين شاه ملقب به «صنيع الملك» انجام گرفت و مباشرت بنايي آن به عهده ميرزا يحيي خان معتمدالملك (برادر ميرزا حسين خان سپهسالار باني ساختمان مجلس شورا و مدرسه و مجلس سپهسالار؛ ميرزا يحيي خان بعدها با لقب مشيرالدوله به وزارت خارجه رسيد) بود.
اين تالار گرچه كوچك، ولي به علت موقعيت و زيبايي آينه كاريهاي سقف و ديوارهاي آن، و نيز تابلو نقاشي رنگ و روغني كه مرحوم كمالالملك از آن تهيه كرده است، معروفيت بسيار دارد.
كاخ گلستان
در سمت غرب تالار آينه، تالار سلام (تالار موزه) احداث شده است.
فكر ايجاد موزه پس از نخستين سفر ناصرالدين شاه به اروپا (١٢٩٠ه) در ذهن او شكل گرفت. بدين منظور پس از بازگشت به ايران دستور تخريب عمارت خروجي را صادر كرد و بجاي آن ساختمان گلستان جديد، شامل تالار آينه و اتاق موزه ساخته شد.
در اوايل تأسيس اتاق موزه علاوه بر نمايش آثار هنري ايران و اروپا و هدايائي كه سلاطين كشورهاي خارج براي شاهان ايران فرستاده بودند، و اسلحه و زره شاهان سابق و آثار تاريخي و تابلوها و گلدانها و چلچراغها و ساعتها و مجسمه ها و غيره، قسمت اعظم جواهرات پياده و اشياء و وصله هاي جواهر نشان نيز در اين تالار به معرض تماشا گذاشته شده بود، ولي پس از سرقتي كه در سال ١٣٠٩ه از جواهرات تخت طاووس به عمل آمد و نيز واقعه تحريم تنباكو كه در جريان آن مردم براي دادخواهي به داخل ارگ ريختند، ناصرالدين شاه بيمناك شد وسرداب محكمي را در زير عمارت خوابگاه بنا كرد و جواهرات را بدانجا منتقل ساخت. پس از انتقال تخت طاووس و تخت نادري و نيز صندلي مرصع محمد شاه از تالار آينه به اتاق موزه، مراسم سلامهاي خاص و رسمي در اين تالار برگزار مي شد و بدين جهت بتدريج نام تالار سلام به خود گرفت.
در سال ١٣٤٥ به سبب برگزاري مراسم تاجگذاري در اين تالار ساختمان آن تعمير و موزه آرايي آن به طور كلي دگرگون شد و به شكل امروزي درآمد. از اشياء گرانبهائي كه در حال حاضردر اين تالار نگهداري مي شود بايد به تخت طاووس و صندلي مرصع محمدشاه اشاره كرد. در طبقه زيرين تالار سلام، حوضخانه وسيعي قرار دارد كه امروزه به دو بخش تقسيم شده است. بخش شرقي به نام تالار مخصوص به نمايش هنرهاي ظريفه ايران در دوره قاجار، و بخش غربي آن با نام نگارخانه براي ارائه آثار نقاشي هنرمندان ايران در دوره قاجار اختصاص يافته است.
در سمت شرق تالار آينه، تالار عاج يا سفره خانه و سپس عمارت برليان قرار دارد كه پيش از انقلاب محل پذيرائي از مهمانان خارجي و برگزاري ميهمانيهاي رسمي بود، و در حال حاضر به نمايش اشياء و ظروف و گلدانها و غيره اختصاص يافته است. در حوضخانه زير عمارت سفره خانه نيز تابلوهاي نقاشي به نمايش گذارده شده است. آخرين بنا در ضلع شمالي عمارت خوابگاه جديد است كه در سال ١٣٣٩ بجاي نارنجستاني كه در اوائل حكومت رضا شاه تخريب شده بود، احداث گرديد، و پيش ازانقلاب محل اقامت سران كشورهاي خارجي بود.
شمس العماره
شمس العماره يكي از بناهاي مرتفع و مشخص تهران قديم است كه به دستور ناصرالدين شاه بين سالهاي ١٢٨٢ تا ١٢٨٤ ه در ضلع شرقي محوطه گلستان احداث گرديد. طرح و نقشه اين بنا از دوستعلي خان معيرالممالك و معماري آن برعهده استاد علي محمد كاشي بود. شمس العماره هم از نظر نقشه و شكل ظاهري و هم از نظر آرايش داخلي يكي از بناهاي تاريخي و زيباي تهران و آينه كاري ها و نقاشيها و گچبري هاي آن از حيث نمايش شيوه هاي مختلف و متنوع تزئينات داخلي بناها در ايران بي نظير است، و در حال حاضرطبقه پايين آن محل نمايش كتابها مي باشد.
بناهاي ضلع جنوبي محوطه گلستان به ترتيب عبارتند از: عمارت بادگير، چادرخانه، و تالار الماس.
عمارت بادگير از بناهاي دوره فتحعلي شاه است، كه در دوره ناصرالدين شاه دچار تغييرات و تصرفات عمده اي گرديد. اين عمارت داراي تالار بزرگي است كه ارسيها و ستونها و ديوارها وسقف آن با نقاشي و زرنگاري و آينه كاري و گچبري و منبت كاري و مرمر پوشيده شده است و يكي از تالارهاي پركار و زيبا و جالب به شمار مي رود.در زير تالار مزبور حوضخانه وسيعي قرار دارد كه در ٤ گوشه آن ٤ بادگير بلند با كاشيهايمعرق آبي و زرد و سياه با قبه هاي زرين قرار گرفته وهواي حوضخانه و تالار و اتاقها را بخوبي خنك مي كند.
تالار الماس
تالار الماس نيز از بناهاي دوره فتحعلي شاه است كه در دوران ناصرالدين شاه در تزئينات آن تغييراتي داده شد. اين بنا را به دليل آينه كاريهاي داخلي آن به نام الماس خوانده اند و شامل تالاري بزرگ و اتاقهاي گوشواره و دهليزها و بالاخانه ها و پستوهاي متعدد است. در سه طرف تالار بالاتر از رفها به سبك بناهاي عهد فتحعلي شاه سه ايوانچه آينه كاري مقرنس و تاقنماهاي باريك و كشيده ساخته شده و سمت شمالي تالار با ارسيهاي بزرگ كه شيشه هاي رنگين زيبايي دارند پوشيده شده است.
كاخ ابيض
در ضلع جنوبغربي مجموعه گلستان، كاخ ابيض قرار دارد. تاريخ بناي اين كاخ حدود سال ١٣٠٨ خ، كه در آن زمان براي جادادن اثاثيه اهدائي سلطان عبدالحميد عثماني بنا گرديد. اين كاخ به شيوه بناهاي قرن هجدهم اروپا گچبري و نماسازي شده است و به علت سفيدي رنگ نماي ساختمان و پلها و ازاره هاي سرسراي كاخ كه از مرمر سفيد رگهدار ساخته شده بود كاخ ابيض ناميده شد. پس از اتمام بنا به دستور ناصرالدين شاه تالار بزرگ كاخ را با هدايايسلطان عثماني آراستند، همچنين تعدادي از تابلوهاي رنگ و روغن بزرگ از صورت شاهان و ملكه هاي كشورهاي مختلف اروپا را كه در سفرهاي اروپائي به ناصرالدين شاه اهدا شده و يا بعدا فرستاده شده بود، در آن نصب كردند و تالار باشكوهي را به وجود آوردند كه تالار عبدالحميد ناميده ميشد.
كاخ ابيض از ابتداي بناي خود به محل اشتغال صدراعظم وقت اختصاص يافت و تا سال ١٣٣٣ خورشیدی جلسات هيأت دولت در تالار بزرگ آن تشكيل مي شد. در سال ١٣٤٤در نماي ضلع غربي و نيز اتاقهاي طبقه پائين ساختمان تغييراتي داده شد و اين بنا از سال ١٣٤٧ به موزه مردم شناسي اختصاص يافت. اين مجموعه در سالهاي اخير دستخوش تعميرات اساسي بوده است.
منابع:
ـ يحيي ذكاء، تاريخچه ساختمانهاي ارگ سلطنتي تهران و راهنماي كاخ گلستان، انتشارات انجمن آثار ملي، تهران، ١٣٤٩.
ـ یحیی ذکاء، فصلنامه طاووس، شماره های پنجم و ششم، پاییز و زمستان 79 .
ـ http://www.tavoosonline.com
مقدمه
مجموعه كاخ گلستان، يادگاري به جاي مانده از ارگ تاريخي تهران محل اقامت شاهان سلسله قاجار، و از زيباترين و كهنترين بناهاي پايتخت دويست ساله ايران مي باشد.
سابقه تاريخي ارگ سلطنتي كه محدوده مكاني تاريخي آن را در شمال خيابان و ميدان امام خميني (سپه)، در سمت غرب خيابان خيام، در شرق خيابان ناصرخسرو و در جنوب خيابان پانزده خرداد و ميدان ارگ تشكيل مي دهد، به روزگار صفويه باز مي گردد. شاه تهماسب اول صفوي (٩٣٠ ٩٨٤) نخستين پادشاهي بود كه در سفرهاي خود به قصد زيارت مقبره حضرت عبدالعظيم دستور داد بارويي به طول يك فرسخ به دور قصبه تهران احداث شود. پس از او شاه عباس صفوي در قسمت شمالي حصار تهماسبي چهارباغ و چنارستاني احداث نمود كه بعدها ديوار بلندي گرد آن بنا كرده و عمارات مقر سلطنتي را در داخل آن ساخته «ارگ» ناميدند.
در اواخر عهد صفوي تهران گاهي مقر موقت دربار شاهان صفوي قرار مي گرفت و حتي شاه سليمان (١٠٧٧ ١١٠٥) كاخي در اين شهر براي خود بنا نهاد، ولي امروز اثري ازبناهاي دوره صفويه باقي نمانده است.
كهنترين بناهاي موجود در مجموعه گلستان، ايوان تخت مرمر و خلوت كريمخاني متعلق به دوران كريمخان زند است. وي در نبردهاي خود بر ضد محمد حسنخان قاجار در سال ١١٧٢ تهران را مركز اردوكشي خود قرار داد و پس از پيروزي در اين جنگ در ديوانخانه قديم تهران كه در زمان شاه سليمان ساخته شده بود بارعام داد و با عنوان «وكيل الرعايا» حكومت ايران را در دست گرفت. به فرمان او در تابستان همان سال حصار ارگ مجددا احيا شد و يك دست حرمخانه و خلوتخانه و عمارت دارالحكومه در داخل آن بنا گرديدو در تابستان سال بعد (١١٧٣هجری قمری) كه اردوي خود را به چمن سلطانيه (زنجان) منتقل نمود، دستور داد يك دست عمارت خاصه و ديوانخانه بزرگ به سبك ساساني و باغي در کنار آن بنا نمايند.
پس از مرگ كريمخان زند در(١١٩٣ هجری قمری)، آقامحمدخان قاجار در(١٢٠٠ هجری قمری) تهران را به پايتختي برگزيد، ولي به دليل لشگركشيهاي دائمي كمتر در مقر حكومت خود به سر ميبرد، و براي عمارت و آباداني چندان فرصت نداشت، تا آنكه فتحعلي شاه در ١٢١١ ه بر تخت سلطنت ايران جلوس كرد، از آن زمان به بعد با گسترش دستگاه اداري و تشريفات سلطنتي بناهاي متعددي در داخل ارگ تهران عمدتا در زمان فتحعلي شاه و ناصرالدين شاه قاجار احداث شد.
در دوران رضاشاه، بخشهاي بزرگي از ارگ تهران، از جمله حصار دور آن، سردر باب عالي، ساختمان دفتر استيفا، تلگرافخانه، تكيه دولت، نارنجستان، باغ گلشن و ساختمانهاي اندروني تخريب شد، محل سكونت شاه به سعدآباد و سپس در دوران محمد رضا شاه به نياوران منتقل، و مجموعه گلستان به محل پذيرايي از ميهمانان خارجي تبديل گرديد
پس از انقلاب مجموعه گلستان همچون اغلب عمارات سلطنتي ديگر به صورت موزه در آمد تا همگان بتوانند از آن ديدن كرده و از تماشاي زيباييهاي حاصل فكر و دست صنعتگران و هنرمندان ايراني بهره برند.
بخشهاي مختلف اين مجموعه در حال حاضر عبارت است از:
1- ايوان تخت مرمر، ٢ خلوت كريمخاني، ٣ اتاق موزه ( تالارسلام) و حوضخانه آن، ٤ تالار آينه (تالار گلستان جديد)، ٥ تالار عاج يا سفره خانه،٦ تالار برليان يا تالار تشريفات، ٧ عمارت خوابگاه (كاخ اليزابت) كه در سال ١٣٣٩ به جاي نارنجستان بنا شد، ٨ قصر شمس العماره،٩ عمارت بادگير و حوضخانه وسيع آن، ١٠ تالار الماس، ١١ كاخ ابيض، ١٢ چادرخانه.
همان طور كه پيشتر گفتيم تاريخ بناي ايوان تخت مرمر و خلوت كريمخاني به دوران وكيل الرعايا باز مي گردد. خلوت كريمخاني در شمال غرب محوطه چسبيده به تالار سلام قرار دارد، تاريخ بناي آن سال ١١٧٣، ولي بخش اعظم آن در تغيير و تحولاتي كه در دوران ناصرالدين شاه انجام شد، تخريب گشته و آنچه اكنون از آن باقي مانده، بنايي سرپوشيده و ستوندار به صورت ايوان سه دهنه اي است كه در وسط آن حوض جوشي قرار دارد كه آب قنات شاه از ميان آن بيرون مي جهد. در همين مكان بود كه آقامحمدخان قاجار پس از نبش قبر كريمخان زند، باقيمانده استخوانهاي او را دفن كرد.
ايوان تخت مرمر
ايوان تخت مرمر كه پيش از اين «ديوانخانه» و «ايوان دارالاماره» ناميده مي شد، نيز در سال ١١٧٣ بنا گرديد، در دوران سلطنت سلسله قاجار، شاهان در اين مكان به سلام مي نشستند و در ايام نوروز و عيدهاي ديگر به طبقات مختلف مردم بار عام مي دادند. ساختمان آن دو بار دستخوش تغييرات وسيع شده است. بار اول در سال ١٢٠٦ كه آقامحمدخان به شيراز لشگر كشيد و در آنجا قصر وكيل را ويران كرد و سپس دستور داد پردههاي نقاشي و آينه هاي قدي و مرمرها و ستونهاي بلند و درهاي خاتمكاري آن را به تهران منتقل و در ايوان ديوانخانه نصب كنند، و به همين لحاظ ساختمان دچار دستكاري شد، سقف آن را بلندتر كردند تا ستونهاي مرمر را در آن كار گذارند و بعضي طاقچه ها و طاقنماها را پر كردند. تغييرات وسيع تر در حدود سال ١٣٠٠ ه در دوران سلطنت ناصرالدين شاه و در پي بروز خرابيهايي در ساختمان ايوان انجام شد.
تزئينات ايوان از گچبري، سنگتراشي، خاتمكاري، آينه كاري و منبت و مشبك بسيار زيبا و دل انگيز مي باشد، در آن شش پرده بزرگ نقاشي از فتحعليشاه و جنگ نادرشاه با يكن پاشا سردار عثماني، ميدان جنگ غوريان، شكارگاه شاه اسماعيل صفوي، و پيكار امير تيمور با ايلدرم بايزيد سلطان عثماني نصب، همچنين در طاقنماهاي زير سقف چندين تابلو كوچك رنگ و روغن از صورت زنان و مردان فرنگي در پشت شيشه نصب گرديده بود، كه برخي از پردهها هنوز در اين ايوان قرار دارد.
يكي از زيباترين متعلقات ايوان ، كه نام بنا نيز از آن مأخوذ است، تخت مرمر يا تخت سليماني است. اين تخت در حدود سال ١٢٢٠ ه به دستورفتحعلي شاه از سنگ مرمر زرد معادن يزد، توسط سنگتراشان اصفهاني ساخته شد. طراحي آن را ميرزا باباي شيرازي نقاشباشي و سرپرستي حجاري آن را استاد محمد ابراهيم اصفهاني حجارباشي دربار انجام دادند. تخت مرمر به شكل سكوي بلند ديواره داري بر روي دوش سه ديو و شش فرشته و يازده ستون مارپيچي كه بعضي از آنها بر پشت شير قرار دارند، در وسط ايوان مستقر شده است، و در سطحه عمودي پلهها و تارميها و دستاندازهاي دورادور آن اشكال و اشعاري بر روي سنگ كنده كاري شده است. از ديگر تزئينات اين بنا دو در خاتم بسيار اعلا در دو طرف شاه نشين و ارسي پنج دري بسيار نفيسي در ديوار پشتي شاه نشين مي باشد.
تالار آينه
بناهاي ضلع شمالي مجموعه گلستان به ترتيب از غرب به شرق عبارتند از: تالار سلام (تالار موزه) و تالار آينه، تالارعاج يا سفره خانه، تالار برليان و عمارت خوابگاه، كه همه از بناهاي دوره ناصري است. معروفترين اين بناها تالار آينه و سپس تالار سلام مي باشند. تالار آينه يا تالار گلستان جديد همزمان با تالار سلام بين سالهاي ١٢٩١ تا ١٢٩٤ ه ساخته شد، ولي تزئينات و آينه كاريها و گچبريهاي آن تا سال ١٢٩٩ ه ادامه داشت.
طرح و معماري تالار سلام و تالار آينه و سرسراها و حوضخانه هاي مربوط به آن به وسيله حاجي ابوالحسن معمارباشي عهد ناصرالدين شاه ملقب به «صنيع الملك» انجام گرفت و مباشرت بنايي آن به عهده ميرزا يحيي خان معتمدالملك (برادر ميرزا حسين خان سپهسالار باني ساختمان مجلس شورا و مدرسه و مجلس سپهسالار؛ ميرزا يحيي خان بعدها با لقب مشيرالدوله به وزارت خارجه رسيد) بود.
اين تالار گرچه كوچك، ولي به علت موقعيت و زيبايي آينه كاريهاي سقف و ديوارهاي آن، و نيز تابلو نقاشي رنگ و روغني كه مرحوم كمالالملك از آن تهيه كرده است، معروفيت بسيار دارد.
كاخ گلستان
در سمت غرب تالار آينه، تالار سلام (تالار موزه) احداث شده است.
فكر ايجاد موزه پس از نخستين سفر ناصرالدين شاه به اروپا (١٢٩٠ه) در ذهن او شكل گرفت. بدين منظور پس از بازگشت به ايران دستور تخريب عمارت خروجي را صادر كرد و بجاي آن ساختمان گلستان جديد، شامل تالار آينه و اتاق موزه ساخته شد.
در اوايل تأسيس اتاق موزه علاوه بر نمايش آثار هنري ايران و اروپا و هدايائي كه سلاطين كشورهاي خارج براي شاهان ايران فرستاده بودند، و اسلحه و زره شاهان سابق و آثار تاريخي و تابلوها و گلدانها و چلچراغها و ساعتها و مجسمه ها و غيره، قسمت اعظم جواهرات پياده و اشياء و وصله هاي جواهر نشان نيز در اين تالار به معرض تماشا گذاشته شده بود، ولي پس از سرقتي كه در سال ١٣٠٩ه از جواهرات تخت طاووس به عمل آمد و نيز واقعه تحريم تنباكو كه در جريان آن مردم براي دادخواهي به داخل ارگ ريختند، ناصرالدين شاه بيمناك شد وسرداب محكمي را در زير عمارت خوابگاه بنا كرد و جواهرات را بدانجا منتقل ساخت. پس از انتقال تخت طاووس و تخت نادري و نيز صندلي مرصع محمد شاه از تالار آينه به اتاق موزه، مراسم سلامهاي خاص و رسمي در اين تالار برگزار مي شد و بدين جهت بتدريج نام تالار سلام به خود گرفت.
در سال ١٣٤٥ به سبب برگزاري مراسم تاجگذاري در اين تالار ساختمان آن تعمير و موزه آرايي آن به طور كلي دگرگون شد و به شكل امروزي درآمد. از اشياء گرانبهائي كه در حال حاضردر اين تالار نگهداري مي شود بايد به تخت طاووس و صندلي مرصع محمدشاه اشاره كرد. در طبقه زيرين تالار سلام، حوضخانه وسيعي قرار دارد كه امروزه به دو بخش تقسيم شده است. بخش شرقي به نام تالار مخصوص به نمايش هنرهاي ظريفه ايران در دوره قاجار، و بخش غربي آن با نام نگارخانه براي ارائه آثار نقاشي هنرمندان ايران در دوره قاجار اختصاص يافته است.
در سمت شرق تالار آينه، تالار عاج يا سفره خانه و سپس عمارت برليان قرار دارد كه پيش از انقلاب محل پذيرائي از مهمانان خارجي و برگزاري ميهمانيهاي رسمي بود، و در حال حاضر به نمايش اشياء و ظروف و گلدانها و غيره اختصاص يافته است. در حوضخانه زير عمارت سفره خانه نيز تابلوهاي نقاشي به نمايش گذارده شده است. آخرين بنا در ضلع شمالي عمارت خوابگاه جديد است كه در سال ١٣٣٩ بجاي نارنجستاني كه در اوائل حكومت رضا شاه تخريب شده بود، احداث گرديد، و پيش ازانقلاب محل اقامت سران كشورهاي خارجي بود.
شمس العماره
شمس العماره يكي از بناهاي مرتفع و مشخص تهران قديم است كه به دستور ناصرالدين شاه بين سالهاي ١٢٨٢ تا ١٢٨٤ ه در ضلع شرقي محوطه گلستان احداث گرديد. طرح و نقشه اين بنا از دوستعلي خان معيرالممالك و معماري آن برعهده استاد علي محمد كاشي بود. شمس العماره هم از نظر نقشه و شكل ظاهري و هم از نظر آرايش داخلي يكي از بناهاي تاريخي و زيباي تهران و آينه كاري ها و نقاشيها و گچبري هاي آن از حيث نمايش شيوه هاي مختلف و متنوع تزئينات داخلي بناها در ايران بي نظير است، و در حال حاضرطبقه پايين آن محل نمايش كتابها مي باشد.
بناهاي ضلع جنوبي محوطه گلستان به ترتيب عبارتند از: عمارت بادگير، چادرخانه، و تالار الماس.
عمارت بادگير از بناهاي دوره فتحعلي شاه است، كه در دوره ناصرالدين شاه دچار تغييرات و تصرفات عمده اي گرديد. اين عمارت داراي تالار بزرگي است كه ارسيها و ستونها و ديوارها وسقف آن با نقاشي و زرنگاري و آينه كاري و گچبري و منبت كاري و مرمر پوشيده شده است و يكي از تالارهاي پركار و زيبا و جالب به شمار مي رود.در زير تالار مزبور حوضخانه وسيعي قرار دارد كه در ٤ گوشه آن ٤ بادگير بلند با كاشيهايمعرق آبي و زرد و سياه با قبه هاي زرين قرار گرفته وهواي حوضخانه و تالار و اتاقها را بخوبي خنك مي كند.
تالار الماس
تالار الماس نيز از بناهاي دوره فتحعلي شاه است كه در دوران ناصرالدين شاه در تزئينات آن تغييراتي داده شد. اين بنا را به دليل آينه كاريهاي داخلي آن به نام الماس خوانده اند و شامل تالاري بزرگ و اتاقهاي گوشواره و دهليزها و بالاخانه ها و پستوهاي متعدد است. در سه طرف تالار بالاتر از رفها به سبك بناهاي عهد فتحعلي شاه سه ايوانچه آينه كاري مقرنس و تاقنماهاي باريك و كشيده ساخته شده و سمت شمالي تالار با ارسيهاي بزرگ كه شيشه هاي رنگين زيبايي دارند پوشيده شده است.
كاخ ابيض
در ضلع جنوبغربي مجموعه گلستان، كاخ ابيض قرار دارد. تاريخ بناي اين كاخ حدود سال ١٣٠٨ خ، كه در آن زمان براي جادادن اثاثيه اهدائي سلطان عبدالحميد عثماني بنا گرديد. اين كاخ به شيوه بناهاي قرن هجدهم اروپا گچبري و نماسازي شده است و به علت سفيدي رنگ نماي ساختمان و پلها و ازاره هاي سرسراي كاخ كه از مرمر سفيد رگهدار ساخته شده بود كاخ ابيض ناميده شد. پس از اتمام بنا به دستور ناصرالدين شاه تالار بزرگ كاخ را با هدايايسلطان عثماني آراستند، همچنين تعدادي از تابلوهاي رنگ و روغن بزرگ از صورت شاهان و ملكه هاي كشورهاي مختلف اروپا را كه در سفرهاي اروپائي به ناصرالدين شاه اهدا شده و يا بعدا فرستاده شده بود، در آن نصب كردند و تالار باشكوهي را به وجود آوردند كه تالار عبدالحميد ناميده ميشد.
كاخ ابيض از ابتداي بناي خود به محل اشتغال صدراعظم وقت اختصاص يافت و تا سال ١٣٣٣ خورشیدی جلسات هيأت دولت در تالار بزرگ آن تشكيل مي شد. در سال ١٣٤٤در نماي ضلع غربي و نيز اتاقهاي طبقه پائين ساختمان تغييراتي داده شد و اين بنا از سال ١٣٤٧ به موزه مردم شناسي اختصاص يافت. اين مجموعه در سالهاي اخير دستخوش تعميرات اساسي بوده است.
منابع:
ـ يحيي ذكاء، تاريخچه ساختمانهاي ارگ سلطنتي تهران و راهنماي كاخ گلستان، انتشارات انجمن آثار ملي، تهران، ١٣٤٩.
ـ یحیی ذکاء، فصلنامه طاووس، شماره های پنجم و ششم، پاییز و زمستان 79 .
ـ http://www.tavoosonline.com
هیچ نظری موجود نیست:
ارسال یک نظر